liste
liste1

6. Sınıf Türkçe Ses Bilgisi Konu Anlatımı

Ekleyen: ilketkinlik | Okunma Sayısı: 1425

Ses: İnsanlar duygu ve düşüncelerini dil aracılığıyla aktarırlar. Dil sözcüklerden oluşur. Sözcükler seslerdenoluşan anlamlı bütünlerdir.

Ses, dilin söylenen ve duyulan en küçük parçasıdır. Harfler, sesleri yazıda gösteren işaretlerdir.

Dilimizde sesler ünlü ve ünsüz olmak üzere ikiye ayrılır.


Ünlüler (Sesliler): Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çikan seslere ünlü denir. Dilimizde sekiz ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünlü harflerin her birinin üç özelliği vardır.

Aşağıdaki tabloda ünlüler bu özelliklerine göre gruplandırılmıştır:

 

 

Düz

 

Yuvarlak

 
  GENİŞ DAR GENİŞ DAR
KALIN a ı o u
İNCE e i ö ü

Büyük Ünlü Uyumu


Bu uyuma kalınlık-incelik uyumu da denir. Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.

  • çalışmak, okullarımız,etkisiz, öğrenciler...


Yukarıdaki örneklerde sözcükler, kalınlık-incelik bakımından uyumlu olduklarından büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

Örnek Soru - 1

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?


A) sınırlı
B) görgülü
C) bakımsız
D) meraklı

Yanıt: D

Örnek Soru -2

 

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük sesli uyumu aranır? (1991-KLJ)

A) Kütüphane B) Söz
C) Öğrenci D) Televizyon

Yanıt: C

?

Aşağıdaki ekler tek biçimli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz:

  • -yor ==>geliyor
  • -ken==> koşarken
  • -leyin==> akşamleyin
  • -(ı)mtırak==> ekşimtırak
  • -ki==> bununki
  • -daş==> meslektaş

 

Küçük Ünlü Uyumu

 
Bu uyuma düzlük-yuvarlaklık uyumu da denir. Küçük ünlü uyumunda iki kural vardır:


a. Bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa onu takip eden hecelerde düz ünlüler bulunur:

  • kitaplık, erdemli...

b. Bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bu heceyi izleyen ilk hecede düz-geniş ünlü (a, e) veya dar-yuvarlak ünlü (u, ü) bulunur:

  • okumaktan, örnekler, umutlar...


Uyarı: Küçük ünlü uyumunda hece takibi vardır. Yani birinci heceyle ikinci, ikinci heceyle de üçüncü hecenin uyumlu olması gerekir:

  • gözlerimiz, gördükleri, öğrenci...

Ünlü uyumlarının aranmadığı sözcükler:

  • Tek heceli sözcük: ev, sert, ilk...
  • Birleşik sözcükler: birkaç, Karagöz, ilkokul...
  • Yabancı sözcükler: medya, kaset, şeffaf... 

 

Örnek Soru -3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük küçük ünlü uyumuna uymamaktadır?

A) Soğanı iyice kavur.
B) Dergileri rafa diziver.
C) Artık bu masal kabak tadı verdi.
D) Gölün suyu çekildi.

Yanıt: A

 

Ünsüzler (Sessizler)

Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.

Dilimizde yirmi bir ünsüz vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak ünsüzler adı verilir: b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z.

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert ünsüzler adı verilir: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

?

Türkçede Hece Çeşitleri

Bir solukta çıkarılan ses ya da ses birliğine hece denir.

Hece sayısını ünlüler belirler. Bir sözcükte kaç tane ünlü varsa o kadar hece vardır. Örneğin, "bek-let-ti" sözcüğünde üç ünlü bulunduğundan bu sözcük üç hecelidir.

Dilimizde altı çeşit hece vardır:

1. Bir ünlüden oluşan heceler: o, a
2. Bir ünsüz, bir ünlüden oluşan heceler: su, bu, ne...
3. Bir ünlü, bir ünsüzden oluşan heceler: ev, at, ol, es...
4. Bir ünlü, iki ünsüzden oluşan heceler: üst, art, ilk...
5. Bir ünsüz, bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan heceler: bak, yer, yat...
6. Bir ünsüz, bir ünlü ve iki ünsüzden oluşan heceler: Türk, dert, kırk...

  

 

SES OLAYLARI

Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" yumuşak ünsüzleri bulunmaz; bunların yerine "p, ç, t, k" sert ünsüzleri bulunur, "p, ç, t, k" ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde

"p>b'ye,

ç>c'ye,

t>d'ye,

k>g, ğ'ye"

dönüşür. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması denir.

  • çorap-ı > çorabı
  • kaşık-ı > kaşığı
  • renk-i > rengi
  • kurt-u > kurdu
  • amaç-ı > amacı

Uyarı: Özel adlarda, çoğu tek heceli sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz.

  • Zonguldak'a
  • Burak'ı
  • kat-ı>katı
  • çöp-ü>çöpü
  • jilet-i>jileti
  • hukuk-u> hukukupo

Örnek Soru -4

 Aşağıdaki kelimelerden hangisine sesliyle başlayan bir ek getirildiğinde yumuşama görülmez? (1993-DPY)

A) Kırbaç B) Yatak
C) Devlet D) Kebap 

Yanıt: C

 

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)


Türkçede sert ünsüzlerle (p, ç, t, k, s, ş, f, h) biten sözcüklere "c, d, g" ünsüzleri ile başlayan bir ek getirildiğinde ekteki "c, d, g" ünsüzleri "ç, t, k"ye dönüşür. Bu duruma ünsüz sertleşmesi ya da ünsüz benzeşmesi denir.

  • sınıf - ca==> sınıfça
  • git - di==> gitti
  • Türk - ce==> Türkçe
  • ağaç - da==> ağaçta
  • savaş - cı==> savaşçı
  • sabah - dan==> sabahtan
  • matkap - dan==> matkaptan ...

* Rakamlara ek getirilirken de sert ünsüz uyumu kuralına uyulur.

  • 1973'de değil, 1973'te olmalı. Çünkü 3(üç) ç ile bittiğinden d ile başlayan ek t ile başlamalı.
  • Saat 5'de değil 5' te,
  • 1994'de değil 1994'te...

Örnek Soru -5 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert ünsüz benzeşmesine örnek vardır? (1993-DPY)

A) Bu sokağın yolları çok bozuk.
B) Baskın basanındır, derler.
C) Kapalı yollar bir bir açılıyor.
D) Her söze hemen inanır.

Yanıt: B

 

Kaynaştırma (Koruyucu) Ünsüzleri

 
Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan ekler gelecek olursa bu iki ünlü arasına "y-ş-s-n" ünsüzlerinden biri girer.

  • masa-s-ı
  • masa-y-ı
  • bahçe-s-i
  • bahçe-y-i
  • iki-ş-er
  • altı-ş-ar

Uyarı:Kaynaştırma ünsüzleri sözcüğün kökünde aranmaz.

  • kayık, kaşık...

Bu sözcüklerdeki altı çizili ünsüzler kaynaştırma değildir.

Örnek Soru -6 

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde kaynaştırma ünsüzü yoktur?

A) Yirmişer B) Kapıya
C) Halısı D) Düğünün

Yanıt: D

 

Ulama

Ulama, ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, önceki sözcüğün son ünsüzünün sonrakinin başına eklenerek okunmasıdır.

  • sabah oldu
  • açık alan
  • Onlar ile korularda el ele tutuşun.

Uyarı: Aralarında noktalama işareti bulunan sözcükler arasında ulama olmaz.

  • "Kardeşim, eve geldi."

Bu cümlede belirlenen yerde ulama yoktur.

Örnek Soru -7 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yoktur? (1993-DPY)

A) Sultan Murat eydür, gelsün göreyim.
B) Nice kahramandır ben de bileyim.
C) Vezirlik isterse üç tuğ vereyim.
D) Yiğitlere serdar oldu Genç Osman.

Yanıt: B

 

Ünlü Daralması

Şimdiki zaman eki "-yor"daki "y" sesi kendinden önce gelen geniş ünlüleri (a, e) daraltıp "ı, i, u, ü"ye dönüştürür.

  • ara - yor > arıyor
  • temizle - yor > temizliyor
  • görme - yor > görmüyor
  • unutma - yor > unutmuyor
  • de - yor > diyor

* Kimi zaman kaynaştırma harfi "y"nin de böyle bir daralmaya yol açtığı görülür.

  • ye - y - ecek > yiyecek
  • de - y - e > diye ...

 

 

 

Ünlü (Hece) Düşmesi

 
İkinci hecelerinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklere, ünlü ile başlayan ekler getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu kurala ünlü düşmesi veya hece düşmesi denir.

  • alın -ı > alnı
  • nabız -ı > nabzı
  • nesil -i > nesli
  • sabır - im > sabrım
  • oğul - u > oğlu
  • kayın-ı > kaynı
  • devir - im > devrim
  • ayır - ıl > ayrıl
  • ileri - le > ilerle
  • sıyır - ık > sıyrık

* Birleşik sözcük yapılırken de hece düşmesi olabilir:

  • kayıp olmak > kaybolmak
  • sabır etmek > sabretmek
  • devir etmek > devretmek

 

 

Ünsüz Düşmesi

Sonunda "k" sesi olan sözcükler küçültme ekleri "-cık, -cik, -cek, -cak" ve "-l" yapım ekini aldığında, sözcüğün sonundaki "k" sesi düşer.

  • minik-cik > minicik
  • ufak-cık > ufacık
  • alçak-l >alçal-
  • küçük-l- >küçül-

Örnek Soru -8 

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde sessiz düşmesi yoktur? (1993-DPY)

A) Küçücük B) Büyücek
C) Ufacık D) Kısacık

Yanıt: D

?

Örnek Soru -9 

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses düşmesi vardır? (1994-EML)

A) Biricik B) Ufacık
C) Azıcık D) İncecik

Yanıt: B

 

Ünlü Türemesi

Küçültme eki "-cık, -cik" bazı sözcüklere eklenirken bu ekten önce bir ünlünün türediği görülür.

  • bir-cik > bir-i-cik
  • dar-cık > dar-a-cık
  • az-cık > az-ı-cık
  • genç-cik > genc-e-cik

 

 

Ünsüz Türemesi

Dilimize giren bazı yabancı sözcükler "etmek, olmak" fiilleriyle birleşik fiil oluşturduklarında ya da ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında, bu sözcüklerin asıl biçimlerinde olan ikinci ünsüz ortaya çıkar.

  • his et- > hisset-
  • hal et- > hallet-
  • ret et-> reddet-
  • af ol- > affol-
  • af-ı> affı
  • hak-ım > hakkım
  • zan-ım > zannım

 

Sözcük Vurgusu

 


Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha baskın okunmasıdır.

  • Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son hecededir: çilek, sağlık, okul, kitap ...
  • Ekler vurguyu üzerlerine alır: çiçekler, kitapçı, arkadaşım ...
  • Olumsuzluk eki -ma, -me vurguyu kendinden önceki hecede bırakır: bekletme, başlama, anlamıyor...
  • Yer adlarında vurgu ilk hecede veya orta hecede olabilir: Aydın, Ordu, Erzurum; İstanbul, Edirne, Denizli ...
  • Pekiştirilmiş sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk hecededir: masmavi, sımsıcak, tertemiz ...

Örnek Soru - 10 

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgu son hecededir?

A) Gitmiyor B) Ağaçlar
C) Ankara D) Yemyeşil

Yanıt: B

 

Türkçe Sözcüklerin Bazı Özellikleri
  • Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz: kanaat, şiir, saat...
  • Türkçe sözcüklerde bir kökte aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz: dikkat, millet...
  • Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz: krem, priz, tren, pratik...

SON EKLENEN YAZILAR
11. Sınıf Veritabanı Organizasyonu 2. Dönem 1. Yazılı Soruları 21 Dakikalık Saygı Duruşu ve İstiklal Marşı ( Dalgalanan Bayrak Videosu Olarak )1. Sınıf Türkçe Hece Bilgisi Etkinliği1. Sınıf Hayat Bilgisi Doğal Afetlerin Zararları Etkinliği2. Sınıf Matematik Bölme İşlemi ( Gruplama, Çıkarmayla İlişkisi ) Etkinliği
İstiklal Marşı ( Video )11. Sınıf Web Tasarım ve Programlama 2. Dönem 2. Yazılı Soruları 110. Sınıf Bilgi ve İletişim Teknolojileri 2. Dönem 1. Yazılı Soruları 110. Sınıf Bilgi ve İletişim Teknolojileri 2. Dönem 1. Yazılı Soruları3. Sınıf Matematik Toplama Problemleri Etkinliği
2. Sınıf Türkçe Noktalama işaretleri, Cümleyi Tamamlama, Metinle İlgili Sorular Testi2. Sınıf Matematik İki İşlemli Dört İşlem Problemleri Etkinliği1. Sınıf Türkçe İsimlere Gelen Eki Kesme İşaretiyle Ayırma Çalışma Sayfası1. Sınıf Türkçe Cümle Tamamlama Etkinliği 16. Sınıf Bilişim Teknolojileri ve Yazılım 2. Dönem 1. Yazılı Soruları 8
10. Sınıf Paket Programlar 2. Dönem 1. Yazılı Soruları 210. Sınıf Temel Elektronik ve Ölçme 2. Dönem 1. Yazılı Soruları 52. Sınıf Matematik Çarpma İşlemi Etkinliği1. Sınıf Hayat Bilgisi Aşı Olmak Etkinliği10. Sınıf Paket Programlar 2. Dönem 1. Uygulama Sınavı 1
1. Sınıf Hayat Bilgisi Sorunları Çözelim Testi3. Sınıf Matematik Bölme İşlemi Değerlendirme Testi3. Sınıf Türkçe Çiftçi ve Oğulları Metni 5n1k Etkinliği2. Sınıf Türkçe Ad ( isim ) Testi2. Sınıf Türkçe Noktalama, Cümle, Sözcükte Anlam Etkinliği

Sitemiz, hukuka, yasalara, telif haklarına ve kişilik haklarına saygılı olmayı amaç edinmiştir. Sitemiz, 5651 sayılı yasada tanımlanan yer sağlayıcı olarak hizmet vermektedir. İlgili yasaya göre, site yönetiminin hukuka aykırı içerikleri kontrol etme yükümlülüğü yoktur. Bu nedenle, sitemiz uyar ve kaldır prensibini benimsemiştir. Telif hakkına konu olan eserlerin yasal olmayan bir biçimde paylaşıldığını ve yasal haklarının çiğnendiğini düşünen hak sahipleri veya meslek birlikleri, fatih(at)ilketkinlik.com mail adresinden bize ulaşabilirler. Şikayet yerinde görüldüğü takdirde ihlal olduğu düşünülen içerikler sitemizden kaldırılacaktır. Sitemiz hiçbir şekilde kar amacı gütmemektedir ve sitemizde yer alan tüm materyaller yalnızca bilgilendirme ve eğitim amacıyla sunulmaktadır.

Üst

Sözlük
  • dictionary
  • sözlük
  • İngilizce Türkçe Sözlük

Sayfa üzerindeki bir kelimeye çift tıkla yada bir kelime yaz:

Powered by DictionaryBox