Akarsuyun akıttığı su miktarının yıl içerisinde gösterdiği değişmelere akarsu rejimi ya da akım düzeni denir. Akarsu rejimini etkileyen faktörler şunlardır:

  1. Yağış rejimi
  2. Sıcaklık rejimi
  3. Yağış şekli
  4. Havzanın genişliği
  5. Zeminin yapısı
  6. Barajlar

a. Düzenli Rejimli Akarsular

Yıl boyunca akım değişikliğinin az olduğu akarsulardır. Ekvatoral (Amazon, Kongo) ve Ilıman Okyanusal iklim bölgelerinin (Rhen, Sen) akarsuları buna örnektir.

b. Düzensiz Rejimli Akarsular

Yıl boyunca akım değişikliğinin fazla olduğu akarsulardır. Yazları yağışlı kışları kurak geçen Muson ve Savan iklimi ile yazları kurak kışları yağışlı geçen Akdeniz iklim bölgelerindeki akarsuların akımı düzensizdir.

Sularını farklı iklim bölgelerinden toplayan akarsulara karma rejimli akarsular denir. Örneğin; Nil ya da Fırat Nehri gibi.

Akarsuyun herhangi bir kesitinden birim zamanda geçen su miktarına (m3/sn) akım veya debi denir. Akarsuyun akımı yıl içerisinde değişebileceği gibi aynı akarsuyun yatağı boyunca bile farklılık gösterebilir.

Akarsu Akımında (Debide) Etkili Olan Faktörler

  • Havzanın iklim özellikleri (Sıcaklığın arttığı yer ve zamanlarda buharlaşma artacağından akarsu su kaybederek akımını düşürür.
  • Yağışın arttığı yer ve zamanlarda da akarsu su kazanacağından akımı artar.)
  • Akarsu yatağının genişliği (su dar yerden daha hızlı geçeceğinden akarsu yatağı daraldıkça debi artar)
  • Havzadaki dağların kar buz durumu (Kar ve buzların erime döneminde akarsu su kazanacağından akımı artar.)
  • Akarsu yatağını oluşturan taş ve tabakaların geçirimliliği (Zeminin geçirimlilik özelliği arttıkça akarsu su kaybına uğrayacağından akımı düşer.)
  • Akarsu yatağı çevresindeki bitki örtüsü (Bitki örtüsü kökleriyle akarsudan su çekeceğinden ormanlık bir alandan geçen akarsuyun akımı azalır.)
  • Havzanın genişliği (Akarsuyun su toplama alanı ne kadar geniş ise su kazanımı o oranda artacağından akımı artar.)
  • Yer altı suları ve kaynaklar (Akarsuya karışan kaynak suları akımı arttırır.)
  • Beşeri faktörler (Akarsulardan sulama amacıyla yararlanılması, barajların yapılması ve sanayi tesisleri akımı etkiler.)

Akarsular derine, yana ve geriye doğru aşındırmayla aktıkları bölgeyi deniz seviyesine kadar indirebilir. Bu amacına ulaşan akarsular yatağında başlangıçtaki pürüzleri ortadan kaldırmış olur ki bu duruma denge profili denir. Denge profili derine aşındırmanın son sınırıdır.

Denge profiline ulaşmış bir akarsuyun gösterdiği özellikler;

  • Yatak eğimi azalmıştır.
  • Akış hızı yavaşlamıştır.
  • Aşındırma gücü azalmıştır.
  • Biriktirmesi artmıştır.
  • Enerji potansiyeli azalmıştır.
  • Üzerinde ulaşım ve taşımacılık yapılabilir. (İklim özellikleri uygunsa)
  • Menderesler çizer.
  • Yatak uzunluğu artmıştır.
  • Üzerinde rafting yapılamaz.
  • Yatağı boyunca biriktirme şekilleri görülür (ırmak adası gibi).

Akarsu aşındırması; su miktarı (debi) arttıkça, yatak eğimi arttıkça, akış hızı arttıkça, taşınan yük miktarı arttıkça, yatak genişliği azaldıkça, zeminin aşındırmaya karşı dirençliliği azaldıkça, bitki örtüsü cılızlaştıkça artar.

Akarsuların aşındırmasında yatak eğimi temel etkendir. Çünkü yatak eğimi akarsuyun akış hızını belirler. Yatak eğiminin fazla olduğu yukarı bölümlerinde derine aşındırma daha belirgindir.

Akarsu Havzası

Bir akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı bölgeye akarsu havzası adı verilir.

Akarsu havzası ikiye ayrılır:
Sularını denizlere kadar ulaştırabilen akarsu havzalarına açık havza, sularını denizlere kadar ulaştıramayıp kuruyan veya bir gölde sona eren akarsu havzalarına ise kapalı havza denir.

Yağışların azlığı, buharlaşmanın ve zemine sızmanın fazlalığı, yer şekillerinin engebelilik özellikleri akışı engellemesi nedeniyle kapalı havza oluşumunda etkili olurlar. Genelde kapalı havzadaki sular zeminin de yapısına bağlı olarak acı, kireçli, tuzlu veya sodalı olur.

Talveg ve Su Bölümü Çizgisi

Kaynak ile ağız arasında kalan, akarsuyun içinde eğim doğrultusunda aktığı oluğa vadi denir. Akarsuyun kaynağı ile ağzı arasında kolları ile birlikte takip ettiği yola çığır denir.

Bir akarsuyun yatağındaki en derin noktaya talveg adı verilir. Talveg noktalarının birleştirilmesiyle oluşturulan çizgiye talveg çizgisi denir. Komşu iki akarsu havzasını birbirinden ayıran doğal sınıra su bölümü çizgisi denir.

Su bölümü çizgisi sırtlardan ya da dağların doruk noktalarından geçirilir.

Akarsu rejimini belirleyen temel etken havzanın yağış rejimidir. Yağışların az, sıcaklık ve buharlaşmanın fazla olduğu dönemlerde akarsu akımı düşer. Yağışların fazla olduğu ve kar erimelerinin görüldüğü dönemlerde akım yükselir.

Menu