Toprak oluşumu ve toprak oluşumunu etkileyen faktörler

Taşların fiziksel ve kimyasal çözünmesi, toprak oluşumu için ilk şarttır. Ancak toprak oluşumu için çözünme yeterli değildir. Taşların çözünmeyle açığa çıkan materyallerin arasına zamanla organik maddeler karışır. Toprak, mineraller ve besin maddeleri bakımından zenginleşir. Toprakta zamanla mantar, bakteri, karınca ve solucan gibi canlılar yaşamaya başlar.

Sonuç olarak, içerisinde canlı kalıntılarının, özellikle mikroorganizmaların bulunduğu, üzerinde bitkilerin yetişebildiği yeryüzünün ufalanmış örtüsüne toprak denir.

Sıcaklık ve yağışın az olduğu yerlerde toprak oluşumu yavaşken (çöller, kutuplara yakın yerler ve karaların iç kesimleri), sıcak ve bol yağışlı yerlerde toprak oluşumu daha hızlıdır (Ekvatoral iklim, Muson iklimi ve ılıman okyanusal iklim bölgeleri)

a) İklim

Toprak oluşumunu etkileyen en önemli faktördür. İklim herşeyden önce fiziksel ve kimyasal çözünme ve süreci üzerinde etkilidir. Nem oranı düşük yerlerde fiziksel çözünme, nem oranı yüksek yerlerde kimyasal çözünme daha fazladır. Sıcak ve nemli bölgelerde toprak oluşumu hızlı (örneğin, Ekvatoral Bölge), sıcaklık ve kurak bölgelerde ise (örneğin, çöller) toprak oluşumu yavaştır.

b) Ana Kaya

Ana kayayı oluşturan minerallerin kimyasal özelliği, gözenekliliği ve geçirimliliği hem çözünmeyi hem de toprak oluşumunu etkiler. Örneğin, ana kayanın kalker olduğu arazilerde kireçli topraklar, granit olduğu yerlerde kumlu topraklar ve kil taşı olduğu yerlerde killi topraklar oluşmaktadır. Ayrıca, ana kaya sert ise (volkanik ya da metamorfik kayaçlar) ayrışma zaman alırken yumuşak ana kayanın bulunduğu yerlerde (kalker, marn ve kum taşı gibi) ayrışma daha kolay olmaktadır.

c) Bitki Örtüsü

Bitki örtüsünün zenginliği, öncelikle topraktaki organik çözünmeyi hızlandırır ve toprak farklı özellikler kazanır. Bitkiler hem kökleriyle taşların ayrışmasını hızlandırmakta hem de toprağa organik madde katkısında bulunmaktadırlar. Bu organik maddeye humus denir.

Humus : Bitki ve hayvan kalıntılarının çürümesiyle oluşur. Koyu renkli ve yumuşaktır. Su tutabilir. Tarım için en elverişli topraktır. Toprağın yapısında humus (canlı kalıntıları ) arttıkça toprak verimini arttırır.

d) Yer Şekilleri

Toprakların oluştukları bölgelerin yükselti, eğim ve bakı gibi özellikleri, toprak oluşum hızını etkiler. Yükselti arttıkça sıcaklık ve nem azalırken, yağış belli bir seviyeye kadar artar. Bu durum dikey yönde toprak oluşumunu ve özelliklerini etkileyerek farklı toprak tiplerinin oluşmasına neden olur. Eğimin fazla olduğu yerlerde erozyon arttığından toprak oluşumu güçleşir. Çok düz alanlarda ise su akıntısız olduğu için toprak oluşumu gecikir. Bakı ise sıcaklık, yağış ve bitki örtüsünün dağılışını etkileyerek dağların farklı yamaçlarında farklı toprak tipleri oluşmaktadır.

e) Zaman

Bütün bunların yanında çözünüp parçalanan taşların iklim ve mikroorganizmaların etkisi ile toprak haline dönüşebilmesi için yüzyıllarca süren uzun bir zaman gereklidir. Topraklaşma için gerekli süre, nemli iklimlerde daha kısa; kurak iklimlerde ise daha uzundur.

Menu