Toprak profili, anakaya üzerinde uzanan toprak katına denir. Bir toprak profiline bakıldığında fiziksel ve kimyasal yönden farklı toprak katları görülür. Bu katmanlara horizon denir.

Toprak horizonları (zonal, intrazonal, azonal)

TOPRAK HORİZONLARI

Toprak profili, anakaya üzerinde uzanan toprak katına denir. Bir toprak profiline bakıldığında fiziksel ve kimyasal yönden farklı toprak katları görülür. Bu katmanlara horizon denir. Normal bir toprak profiline bakıldığında üstten alta doğru şu horizonlar görülür:

A horizonu: Toprağın en üst kısmıdır. Bu kattaki ayrışma ve çözünme olayları sonunda toprak, oluşum sürecini tamamlamıştır. Toprak tabakasının en üst katı olup organik maddenin karıştığı ve bu nedenle de genellikle koyu renkli olduğu ve toprağın yıkanma katıdır.

B horizonu: A horizonundan yıkanan tuz, kireç ve kil gibi suda çözünebilen maddeler yağmur sularıyla B horizonuna taşınır. Bu nedenle B horizonu birikme katıdır. dur. B horizonu genellikle açık renklidir. Bu katman toprak oluşumunun henüz tamamlanmadığı katmandır.

C horizonu: Toprağın en alt katıdır. Bu horizondaki ana kaya çok az ayrışmıştır. Bu katta ana kayaya ait iri parçalar bulunur. Bu katta toprak oluşumu devam etmektedir.

D horizonu: Fiziksel ve kimyasal ayrışmanın görülmediği ana kayadan oluşan horizondur. Bu katta henüz toprak oluşumu yeni başlamamıştır.

1) ZONAL TOPRAKLAR

Yer kabuğunu oluşturan kayaçların bulundukları yerde çok uzun zaman sürecinde çözünmeye uğramasıyla meydana gelen topraklardır. Bundan dolayı bu topraklara yerli topraklar da denir. Sadece üzerinde oluştukları ana kayanın minerallarini içerdikleri için verimsizdirler. Fakat bitki örtüsü ve iklim etkisiyle toprağa karışan organik madde oranının etkisiyle verimleri yükselir. Yerli toprakları özelliklerine göre nemli ve yarı nemli bölge toprakları, kurak ve yarıkurak bölge toprakları şeklinde incelemek mümkündür.

A) Nemli Bölge Toprakları

Nem ve yağış koşullarının yeterli olduğu bölgelerde oluşan topraklardır. Bu tür yerlerde kimyasal çözünme ön plana çıkar. Toprak, yağış miktarına göre az ya da çok yıkanabilir. Bu tür yerlerde toprak oluşum hızı fazladır. Bitki örtüsü de gür olduğu için toprağa daha fazla humus karışır. Bu nedenle bu tür toprakların çoğu koyu bir renk almıştır. Toprağın üst kısmında yıkanmanın etkisiyle tuz ve kireç gibi inorganik malzeme azdır.

a) Lateritler

Ekvatoral iklim bölgelerinin topraklarıdır. Kimyasal ve organik çözünme fazla ve hızlıdır. Toprağın içindeki demir bileşikleri, nemin ve yağışın etkisiyle oksitlenerek (FeO2) toprağın renginin kiremit kırmızısı olmasına neden olmaktadır. Bu toprağın oluştuğu yerlerde bol miktarda bitki örtüsü vardır. Bunun sonucu toprağa çok fazla organik madde (humus) karışır. Fakat yağışlar ve toprak üstü ve altı organizmalarının etkisiyle bu tür maddeler hızlı bir şekilde topraktan alınmakta ve toprağın organik maddelerce fakirliğine neden olmaktadırlar. Bu da toprağın verimi düşürmektedir.

b) Terra - Rossa Toprakları

Akdeniz iklim bölgelerinde, kızılçam, maki ve garig örtüsü altında gelişen topraklardır. Bu tür topraklar genellikle kalkerli araziler üzerinde görülen topraklardır. Dolin, uvala ve polye gibi karstik çukurlukların diplerinde tabanında oluşmuş bu topraklar karstik yörelerin başlıca tarım alanlarıdır. Akdeniz ülkelerinde ABD'nin Kaliforniya kıyılarında, Güney Afrika'nın Kap bölgesinde, Orta Şili kıyılarında ve Avustralya kıtasının güneydoğu ve güneybatı kıyılarında görülürler.

c) Kahverengi Orman Toprakları

Ilıman okyanusal iklim bölgelerinde (orta kuşağın nemli bölgeleri), geniş (yayvan) yapraklı ormanlarla kaplı bölgelerinde görülür. Humus bakımından zengin oldukları için verimlidirler. Orman örtüsü altında geliştiği için toprak organik madde bakımından oldukça zengin ve koyu renklidir. Çoğunlukla orman veya otlak olarak kullanılırlar. Batı Avrupa ülkelerinde, Kuzey Amerika'nın batı kıyılarında ve doğu kıyılarında, Güney Şili ve Doğu Avustralya'da görülürler.

d) Podzol Topraklar

Tayga adı verilen iğne yapraklı orman örtüsü altında oluşan, soğuk ve nemli iklim bölgelerinde özellikle de yağışın yıla dağıldığı alanlarda oluşan gri renkli topraklarıdır. Toprağın aşırı yıkanması nedeniyle organik maddelerin çoğu taşınmış olup renkleri açıktır. Sibirya'da, Avrupa Kıtası'nın kuzeyinde ve İskandinavya ülkelerinde ve Kanada'da görülür.

e) Tundra Toprakları

Kutuplara yakın, soğuk tundra ikliminin görüldüğü bölgelerin topraklarıdır. Şiddetli ve uzun süren kış şartlarından dolayı toprak yılın büyük bir bölümünde donmuş haldedir (Tjale). Yaz aylarında sadece yüzeyde ince bir tabaka halinde çözülme görülür. Geniş bataklıklar oluşur. Asya, Avrupa ve Amerika kıtalarının kuzey kesimlerinde, özellikle 60° ve 80° enlemleri arasında görülür.

B) Kurak ve Yarı Kurak Bölge Toprakları

Yarı kurak iklim bölgelerinde görülen topraklardır. Topraklar oluşumlarını tam olarak tamamlayamamışlardır. Bu topraklar, yağış azlığı nedeniyle yıkanmamışlar ve toprak yüzeyinde özellikle organik madde artıklarının birikmesiyle verimli topraklar haline gelebilmektedirler. Kurak bölgelerde oluşan topraklarda ise, toprak horizonları tam olarak oluşmamıştır. Bu toprakların görüldüğü bölgelerde yağış miktarı son derece az olduğundan topraktaki yıkanmada oldukça yetersizdir. Bunun sonucunda toprak yüzeyindeki tuz oranı fazladır.

a) Çöl Toprakları

Çöl iklim bölgelerinde görülür. Çok az yağış alıp, fazla yıkanmadıkları için, kireç ve tuz oranı oldukça fazladır. Humus, hemen hemen hiç yoktur. Bu topraklarda tarım yapılamaz. Büyük Sahra, Arabistan, Orta Asya ülkeleri, Meksika, Arizona, Avustralya Kıtası'nın iç kesimlerinde görülürler.

b) Çernezyomlar

Sert karasal iklim bölgelerinde, çayır bitki örtüsü altında oluşan topraklardır. Dolayısıyla organik maddece zengindir. Toprağın üst kısmında bitki artıklarının oluşturduğu, kalın bir humus tabakası vardır. Renkleri bu yüzden koyudur. Bundan dolayı bu topraklara kara topraklar adı da verilir. Sıcaklık fazla olmadığı için organik maddeler yavaş yavaş ayrışıp parçalanmaktadır. Fazla yıkanmadıkları için mineral ve kireç bakımından zengindir. Dünya'da en yaygın olarak; Sibirya, ABD, Kanada, Ukrayna, Arjantin gibi yerler bu toprakların yaygın olduğu alanlardır.

c) Kahverengi ve Kestane Renkli Bozkır Toprakları

Ilıman karasal iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün step olduğu yerlerde yağış 500 mm'nin altındaysa kahverengi step toprak, yağış fazlaysa kestane renkli step topraklar görülür. Humus oranları azdır. Fakat topraktaki kireç oranı yüksektir. Bu yüzden verimleri düşüktür. Kazakistan, Moğolistan, Avustralya Kıtası'nın iç kısımlarında görülürler.

2) İNTRAZONAL TOPRAKLAR

Bu toprakların oluşumunda ana materyal ve topoğrafyanın etkisi vardır. Bu nedenle topraktaki bütün horizonlar gelişmemiş olup, toprak genellikle A ve C horizonludur.

a) Kalsimorfik (Kireçli) Topraklar

Bu tür topraklar kireç bakımından zengin ana kayalar üzerinde oluşmaktadır. Yumuşak kireç taşı ve killi kireç taşı depoları üzerinde oluşurlar. Genellikle A horizonundan bu topraklarda organik madde toprağa karışarak koyu renk sağlamaktadır. Bu topraklar ikiye ayrılır:

a) Vertisoller

Eski göl tabanlarındaki killi ve kireçli depolar üzerinde oluşan topraklardır. Bu topraklar killi olduğu için kurak mevsimde çatlar ve yarılır, derinliği bir metreyi bulan yarıklar oluşur. Bu yarıklardan aşağı doğru sürekli toprak parçaları dökülür. Dökülen bu parçalar yağışlı mevsimde kilin suyu alıp şişmesi ile aşağıdan yukarı doğru itilir. Adeta aşağı giden toprak tekrar yukarı döner. Bundan dolayı bu topraklara dönen toprak anlamına gelen vertisol ismi verilmiştir.

b) Rendzinalar

Bu topraklar genellikle yumuşak kireç taşları üzerinde oluşur. Toprak koyu renkli olup, alt tarafında kireç birikimi mevcuttur. Kireç taşlarının parçalanmasından dolayı toprak içinde bol miktarda çakıl bulunur. Bunlar genel olarak A, C horizonludur. A horizonu koyu gri ve siyah renktedir. A horizonundan kireç tamamen yıkanmamıştır ve organik maddece zengindir.

b) Halomorfik (Tuzlu) Topraklar

Bu topraklar yağışın az, buharlaşmanın fazla olduğu kapalı havzalarda, deniz suyunun etkisindeki bazı delta ovalarında görülmektedir. Yüksek oranda çözünebilir tuz ve sodyum içeren bu toprakların, doğal bitki örtüsü oldukça cılız, tuzlara dayanabilen kurakçıl otlar ve çalılardır. Bu topraklar doğal olarak oluşabilecekleri gibi aşırı sulanan alanlarda da oluşabilirler.

c) Hidromorfik (Bataklık) Topraklar

Bataklık, sazlık gibi sürekli suların biriktiği sahalarda toprak sürekli sular altında kalmakta oksijensizlik altında bataklık bitkilerinin oluşturduğu organik maddeler kolay ayrışamamakta ve organik madde birikimi olmaktadır.

3) AZONAL TOPRAKLAR

Akarsu, sel suları, buzul ve rüzgâr gibi dış güçler tarafından başka bölgelerden koparılan ve taşınan kum, kil, mil ve çakıl gibi malzemelerin çeşitli alanlarda biriktirilmesiyle oluşan topraklardır. Bu özelliklerinde dolayı bu topraklara taşınmış topraklar adı da verilir. Taşınmış toprakların en önemli özelliği içlerindeki mineral çeşitliliği nedeniyle verimli olmalarıdır. Azonal topraklar taşınan unsur ve taşıyan kuvvete göre farklı isimler alır.

a) Alüvyal Topraklar

Alüvyal topraklar, akarsuların geçtiği yerlerde yataklarından aşındırdıkları malzemeleri, eğimin azaldığı yerde taşıma gücünün azalması ile yayarak biriktirmesi sonucunda oluşan genç topraklardır. Bu topraklar genel olarak, delta ovalarında, birikinti konisi ve yelpazeleri üzerinde, taşkın sahalarında, eski akarsu yataklarında, dağların arasındaki alüvyal topraklarda görülebilir. Bu toprakların yapısını, aşındırıp kopardıkları alanın materyali belirler. Örneğin; ana materyal kireçli ise alüvyon kireçli, ana materyal killi ise alüvyon da killi olur.

b) Kolüvyal Topraklar

Dağların yamaçlarından taşınan toprak, taş ve çakıl gibi malzemelerin eteklerde birikmesiyle oluşur. Alüvyal topraklarda olduğu gibi kolüvyal toprakların da fiziksel ve kimyasal özelliklerini yamaçtan gelen malzemenin fiziksel ve kimyasal özellikleri belirler. Aşınmanın az olduğu yamaçların eteklerinde ince malzeme birikir. Aşınmanın devam ettiği yamaç eteklerinde ise kaba malzemeler yer alır. Bu malzemelerin oluşturduğu topraklara ise litasol denir. Derinliği fazla olan bu topraklar orman, bağ ve bahçeler için uygundur.

c) Lös Topraklar

Rüzgârların taşıdıkları kurak ve yarı kurak bölgelerde bulunan topraklardır.

d) Moren Topraklar

Buzulların taşıdığı topraklardır. Yüksek dağlık alanlarda ve kutup bölgelerinde bulunan topraklardır. En az bulunan toprak çeşididir.

e) Regosol Topraklar

Volkanik arazilerde kolüvyal depolar üzerinde oluşan kumlu topraklardır. Kumlu depolar üzerinde bulunan topraklardır. Çoğunluğu kum boyutunda olan asitik karakter gösteren volkanik arazilerde oluşmuşlardır.

  • Yazı Etiketleri :
  • toprak horizonları
  • zonal topraklar
  • intrazonal topraklar
  • azonal topraklar
Geçmişten günümüze ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılması
Yazıyı Oku

Geçmişten günümüze ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılması

Geçmişten günümüze geçim kaynakları
Yazıyı Oku

Geçmişten günümüze geçim kaynakları

Türkiye'de görülen başlıca toprak tipleri
Yazıyı Oku

Türkiye'de görülen başlıca toprak tipleri

Göçün mekansal etkileri ve sonuçları
Yazıyı Oku

Göçün mekansal etkileri ve sonuçları

Göç türleri (iç ve dış göçler), geçmişten günümüze göç hikayeleri
Yazıyı Oku

Göç türleri (iç ve dış göçler), geçmişten günümüze göç hikayeleri

İnsanlar neden göç eder ? Göçlerin nedenleri, itici ve çekici faktörler
Yazıyı Oku

İnsanlar neden göç eder ? Göçlerin nedenleri, itici ve çekici faktörler

Menu